Шинжлэх Ухаан Технологийн Сан
Нэвтрэх

Монгол улсын хүнсний аюулгүй байдал ба шалтгаан: ЗХУ болон Хятадын тэгш бус харилцан хамаарал



Салбар : Нийгмийн шинжлэх ухаан , 5.3 Боловсрол судлал
Улсын дугаар : 4425
Хамгаалсан он : 2022
Түлхүүр үг :

Аннотаци

Хүйтэн дайны дараа даяаршлын үр дагавар, олон улсын эдийн засаг, худалдааны харилцан хамаарал улам бүр нэмэгдэж байгаа нь улс орнууд хүссэн хүнсээ хаанаас ч нийлүүлэх боломжтой болж, хүн төрөлхтний дийлэнх нь худалдан авах чадварыг эс тооцвол хүнсний өргөн сонголтын дунд амьдарч байна. Хүнсний хомсдолыг төдийлөн мэдрээгүй өнөө үеийнхэнд хүнсний аюулгүй байдлын талаарх ойлголт төдийлөн анхаарал татах асуудал биш ч гэлээ дэлхий даяар “хүнсний дайн” хэмээн нэрлэх болсон юм. Хүн амын өсөлтийн эсрэг хүнсний нөөцийн хомсдол, уур амьсгалын өөрчлөлт, импорт экспортын хязгаарлалт, үр тарианы томоохон компаниудын монопол байдал зэрэг олон хүчин зүйлээс шалтгаалсан хүнсний бүтээгдэхүүний үнийн өсөлт зэрэг нь дэлхийн хүн төрөлхтөний хүнсний хэрэгцээг тэгш, хүртээмжтэй хангахад хүндрэл учруулсаар байна. Нөгөөтэйгүүр, Хятад, Энэтхэг зэрэг орнуудын хүн амын тоо өсөж, эдийн засаг нь хүчирхэгжихийн хэрээр мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний эрэлт хурдацтай нэмэгдэж, үндсэн үр тариа, тэжээл, үр тарианы эрэлт тасралтгүй нэмэгдэж байна. Үүнээс үүдэн дэлхийн хүнсний эрэлт, нийлүүлэлтийн бүтцэд үүссэн тэнцвэргүй байдал нь түр зуурын үзэгдэл биш, харин тасралтгүй үргэлжлэх үйл явц гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх болсон. Олон улсын хүнсний бүтээгдэхүүний үнийн өсөлт нь түүхий эдийн эрэлт, нийлүүлэлт болон дотоодын хүнсний үйлдвэрлэлийн өсөлтийг сулруулсан төдийгүй үр тариа экспортлогч орнуудын экспортын хязгаарлалтаас үүдэн дотоодын хүнсний үйлдвэрүүдийг түүхий эд, үр тариагаар хангахад хүндрэл учруулж байна. Дэлхий нийтийг хамарсан COVID-19 тахал болон Украин-Оросын дайн нь хүн хүч, ложистикийн хөдөлгөөнийг хязгаарласанаар дэлхийн хүнсний хямралын талаарх ойлголт улам бүр нэмэгдсээр байна. Тиймээс улс орнууд хүнсний аюулгүй байдлаа тогтвортой бэхжүүлэхийн тулд дотоодын үйлдвэрлэл, технологийг өргөжүүлэх, гадаад дахь хөдөө аж ахуйг хөгжүүлэх, хүнсний салбарт хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх, импортын эх үүсвэрийг төрөлжүүлэх зэрэг бодлогыг дэмжиж байгаа бөгөөд цаашид ч энэ чиглэлийн бодлогыг илүү идэвхтэй хэрэгжүүлэх төлөвтэй байна.
Даяаршлын төрөл бүрийн үзэгдлүүдийн улмаас хүнсний аюулгүй байдлыг хувь хүн, нийгэм, улс орон, олон улсын хамтын нийгэмлэгийн гэх зэрэг өргөн хүрээнд онцлон авч үзэх болсон. Дээр дурдсанчлан хүнсний хямралын шалтгаан олон боловч Монгол улсын хувьд хүнсний эрэлт, нийлүүлэлт, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний зах зээлийн үнийн хэлбэлзэл, уур амьсгалын өөрчлөлт, зуд, ган гачиг, хүнс экспортлогч орнуудын экспортын хязгаарлалт, газрын тосны үнийн өөрчлөлт зэрэг тэргүүлэх шалтгааныг дурдаж болно. Үүний дотор Монгол Улсын хүнсний аюулгүй байдалд өнгөрсөнөөс өнөөг хүртэл ихээхэн нөлөө үзүүлж ирсэн хямралын шалтгааныг улс төрийн өөрчлөлт болон хөрш орнуудын эдийн засгийн хараат байдал хэмээн тодорхойлж болно. Тухайлбал, Монгол Улс хүнсний нөөц ихтэй ч технологийн хоцрогдол, эдийн засгийн хөгжил сул зэргээс шалтгаалж, хүнсний бүтээгдэхүүнийхээ 45 хувийг импортолж байгаа нь хүнсний аюулгүй байдлын хувьд эмзэг орны нэг юм. Хүнсний экспорт, импорт нь олон улсын худалдаагаар зохицуулагдаж байгаа ч түнш орнуудын хооронд зөрчилдөөн гарах үед эдийн засгийн харилцан хамаарал өргөжих эсвэл тасарсантай холбоотойгоор хүнсний хямрал үүсэх магадлал өндөр байдаг. Түүнчлэн түнш орнуудын харилцаа нь улс төр, эдийн засгийн хувьд тодорхой хэмжээгээр өөрчлөгдвөл хүнсний аюулгүй байдалд сөргөөр нөлөөлнө. Энэ нь тухайн улс хүнсний эрэлт, нийлүүлэлтийн хувьд нөгөө улсаас ихээхэн хамааралтай байх үед улс хоорондын харилцан хамаарал өөрчлөгдөх нь хүнсний эрэлт, нийлүүлэлтэд мөн нөлөөлж болно гэсэн үг юм.
20-р зууны эхэн үед Монгол Улс яг ийм шалтгаанаар хүнсний хямралд өртөж, хүнд хэцүү үеийг туулсан. Гэвч өдгөө Монгол улс Хятадын импорт, хүнсний бүтээгдэхүүнээс ихээхэн хамааралтай байгаа нь ийм тохиолдол дахин давтагдахыг үгүйсгэх аргагүй юм. Тиймээс энэхүү судалгаа нь Монгол Улсын хүнсний аюулгүй байдлын “мэдрэмтгий”, “эмзэг” байдал нь хөрш орнуудын харилцан хамаарлын өөрчлөлтөөс үүдэлтэй тулгамдсан асуудлыг судлах зорилготой юм. Монгол Улс нь далайд гарцгүй, Хятад, Орос зэрэг их гүрнүүдээр хүрээлэгдсэн газар зүйн онцлогтой. Монгол Улс Хятад, Орос улстай харилцах харилцаа нь Монгол Улсын аюулгүй байдал, эдийн засгийн гол түлхүүр болохыг харуулж байна. Гэвч ялангуяа хүнсний эрэлт, нийлүүлэлтийн хувьд тодорхой улсаас тэгш бус хамааралтай байх нь Монгол Улсын хүнсний аюулгүй байдалд сөргөөр нөлөөлөх нь дамжиггүй.
Тухайлбал, Монгол Улс 1989 оны эцэс хүртэл социалист эдийн засгийн тогтолцооны үед Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөлийн гишүүн орны хувьд хуучин ЗХУ-аас хөдөө аж ахуй, боловсруулах аж үйлдвэр, барилга, болон уул уурхайн салбар нь бүхэлдээ хамааралтай байсан.
Социализмын үеийн Монголын газар тариалан нь ЗХУ-ын газар тариалангийн үйлдвэрлэлийн төлөвлөгөө, бодлогод тусгагдсан бөгөөд Хятад, ЗХУ-ын хоорондын зөрчилдөөний үед Зөвлөлтийн цэргийн баазууд болон ЗХУ, Монгол Улсыг холбосон төмөр замын ойролцоо улаан буудайн төвлөрсөн фермүүд байгуулагдаж байв. 1989 оны сүүлээр социалист төлөвлөгөөт эдийн засаг задарч, капиталист зах зээлийн эдийн засагт шилжсэнээр хөдөө аж ахуйн техник, пестицид, бордоо зэрэг хөдөө аж ахуйн материалын хомсдол, янз бүрийн асуудлаас болж газар тариалангийн үйлдвэрлэл уналтад орсон. Тариалангийн талбайн 50 гаруй хувь нь 15 гаруй жилийн турш ашиглагдаагүй орхигдсон. Өдгөө хүнсний хэрэглээнийхээ 45 хувийг хилийн чанадаас, ялангуяа дийлэнхийг нь БНХАУ-аас импортолж байна. Монгол, ЗХУ-ын харилцан хамаарлын харилцаанаас харахад, Монгол Улс ЗХУ-аас тэгш хэмт бус харилцан хамааралтай байсан нь Монгол Улсын эмзэг, мэдрэмтгий байдлыг тодотгосон юм. Монгол, ЗХУ-ын худалдааны тэгш бус бүтэц нь зөвхөн хуучин ЗХУ-д үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнээр хязгаарлагдахгүй, эдийн засгийн үйл ажиллагаа нь ЗХУ-ын дэмжлэг, технологи, төлөвлөгөөний дагуу явагдаж байсан бөгөөд хууль тогтоомж, менежмент, зах зээл, технологи, хүний нөөц, хөрөнгө, түүхий эд, хүнсний бүтээгдэхүүнд шаардлагатай дэд бүтэц зэргээс шалтгаалж, хүнсний үйлдвэрлэлийн уналт бий болсон. Энэ нь Монголд хүнсний аюулгүй байдлаас гадна үндэсний оршин тогтнох аюулгүй байдалд нөлөөлсөн. Учир нь хүнсний үйлдвэрлэлийн импортоос эхлээд хадгалах, түгээх, боловсруулах, худалдаалах бүх үе шатууд нь ЗХУ-аас ихээхэн хамааралтай байв. ЗХУ задран унаснаар Монгол Улс, ЗХУ хоорондын харилцан хамаарал тасарсан нь Монголын эмзэг, эмзэг байдал бий болсон. Монгол улсын хүнсний үйлдвэрлэл уналтад орсноор Монгол Улс хүнсний экспортлогч орноос тусламж авагч орон болсон. Монгол Улс ЗХУ-ын өмнө тулгарсан улс төр, эдийн засгийн эмзэг байдлыг арилгах нэг арга зам бол ЗХУ-аас бусад улстай худалдааг төрөлжүүлэх, эдийн засгийн солилцоог өргөжүүлэх явдал байв. 1990-ээд оноос хойш Хятад, Монголын улс төрийн харилцаа сайжирч, худалдаа, эдийн засгийн хувьд өргөжихийн хэрээр 2000-аад оны дунд үеэс эхлэн Монгол улс Хятадын эдийн засгаас хараат байдал нэмэгдсэн. Иймд Хятадын импортын бүтээгдэхүүнээс өндөр хамааралтайн дээр Монгол Улс экспортын зорилтот улс болон экспортын бараа бүтээгдэхүүний хувьд Хятад улсаас хэт хамааралтай гэж хэлж болно. Монгол улс Хятадтай эдийн засгийн тэгш бус харилцаатай байгаа нь Монгол Улс оршин тогтнох хийгээд хүнсний аюулгүй байдлын хувьд ихээхэн эмзэг байгааг харуулж байна.



Зохиогч

Боловсролын доктор(PhD)

Бүтээлийн тоо : 1

Ишлэгдсэн тоо : 0




Ишлэлүүд


Ишлэл бүртгэгдээгүй байна.
Зохиогч Нэр Төрөл Он Салбар

Үзсэн тоо(Нийт) 29
Сүүлийн сард 2
Татагдсан тоо(Нийт) 0
Сүүлийн сард 0
Ишлэгдсэн тоо 0
Сэтгэгдэл бичих
Нэр :


СЭТГЭГДЛҮҮД

Боловсролын доктор(PhD)

-

Бүтээлийн тоо :

Ишлэгдсэн тоо :